उपसंहार: अष्टविनायक यात्रा

श्री गजानन म्हणजेच गणपती हा बुद्धीचा अधिष्ठाता! भारतात विशेषतः महाराष्ट्र राज्यात गणेशाची मोठ्या प्रमाणावर पूजा व उत्सव होतात. प्रत्येक गावात गणपतीचे मंदिर असणे हे अगदीच स्वाभाविक आहे. कोणत्याही कार्याची सुरुवात करताना सर्वप्रथम गणेशाची पूजा केली जाते. दगडावर कोरीवकाम करून निर्माण केलेल्या प्राचीन मूर्तींचा शोध ज्या ठिकाणी लागला, तसेच जेथे ‘स्वयंभू’ प्राचीन मूर्ती सापडल्या अशा स्थळांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. याच मंदिरांना अष्टविनायकांची मंदिरे समजले जाते.

पुणे जिल्ह्यात पाच (मोरगाव, थेऊर, रांजणगाव, ओझर, लेण्याद्री), रायगड जिल्ह्यात दोन (महड, पाली) व अहमदनगर जिल्ह्यात एक (सिद्धटेक) या ठिकाणी ‘अष्टविनायक स्थाने’ आहेत. या गणपतींपैकी महड, सिद्धटेक व रांजणगावचा गणपती हे उजव्या सोंडेचे आहेत. बाकीचे गणपती डाव्या सोंडेचे आहेत.

अस्मादिक गेल्या २२ वर्षात साधारण दर दोन तीन वर्षात अष्टविनायक यात्रा करत आहेत. अर्थात त्यामागे तेथील मूर्ती म्हणजेच देव असा अर्थ कधीच मनात नव्हता/ नाही. किंबहुना हिंदू धर्मात सांगितल्याप्रमाणे निसर्गातील प्रत्येक अणू रेणू हाच ईश्वर ही माझी धारणा आहे. वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून गांधीजींच्या भाषेत सांगायचे तर 'सत्य हाच ईश्वर...म्हणजेच जे अस्तित्वात आहे तोच ईश्वर' हे मान्य केल्यास ईश्वराच्या अस्तित्वाविषयी शंका राहत नाही. मात्र जर निसर्गातील प्रत्येक कण हाच ईश्वर आहे हे मान्य केले तर कोणत्याही देवळात आणि तेही ठराविक आठ ठिकाणी स्थापलेल्या मूर्तीचे दर्शन घ्यायला का जावे?

खरं सांगायचं तर मानवी कल्पनेच्या पलीकडील कोणतीतरी शक्ती जगात आहे हे अनेकदा सिद्ध झाले आहे. त्या शक्तीला अभिवादन करण्यासाठी प्रतीक म्हणून मूर्तिपूजा! आणि मग निव्वळ दैनंदिन कामकाजातून पूर्णपणे मुक्त होऊन निव्वळ त्या प्रतिकाशी समरस होता यावे यासाठी ठराविक स्थानी जाऊन तेथील स्थापन केलेल्या प्रतीकाचे म्हणजे मूर्तीचे दर्शन! अस्मादिकांना अष्टविनायक दर्शन करत असताना ना धार्मिक श्रद्धा प्रवृत्त करत होती ना वैज्ञानिक श्रद्धा विरोध करत होती.  मात्र एक वेगळ्या प्रकारचे, शब्दात मांडता येणार नाही असे समाधान अष्टविनायक यात्रे द्वारा नक्कीच मिळत होते. 

स्कॉट आणि श्विनचे सायकलिंग ४-५ महिने थांबले होते. ते पुन्हा सुरू करण्यासाठी समोर ध्येय हवे होते. तसेच स्कॉटवर वैशाखात ओढवलेल्या संकटातुन सुटका झाल्यावर नैसर्गिक शक्ती म्हणजेच ईश्वराला नमनही करायचे होते. म्हणून अष्टविनायक सायकल यात्रा करण्याचे मनात आले. तो विचार जितक्या झटकन मनात आला, तितक्याच झटकन त्यावर शिक्कामोर्तबही झाले. अस्मादिकांनी यापूर्वी एकदा सायकलने तर इतर अनेक वेळा प्रदूषणकारी वाहनाने अष्टविनायक यात्रा केली होती. नियोजित पुणे जम्मू सायकल यात्रेची पूर्वतयारी किंवा रंगीत तालीम म्हणूनही यावेळी अष्टविनायक यात्रा सायकलने करायचे ठरवले होते. मुख्य म्हणजे वैशाखातील अपघातानंतर बंद झालेले सायकलिंग सुरू झाल्यावर स्कॉटला लांब पल्ल्याच्या सायकलिंगसाठी आत्मविश्वासही मिळवायचा होता.

श्विन स्कॉट बरोबर राजीव दुधालकर हेही अष्टविनायक यात्रेसाठी सामील होण्यास तयार झाले. सराव करू न शकल्याने त्यांनी आदल्या दिवशी अष्टविनायक यात्रेस येण्यास असमर्थता दाखवली. तेव्हा 'तुम्हाला जमेल' असे आश्वस्थ करत श्विनने त्यांना  तयार केले. मनाच्या निग्रहाच्या जोरावर त्यांनी पहिल्या दिवशी महड आणि पाली पर्यंत साथ दिली. राजीव प्रमाणेच विलास म्हणजेच गजानन वैद्य यालाही पालीपर्यंत येण्यास श्विनने तयार केले. पाली म्हणजे ह्या गजाननाचे (विलासचे) श्रद्धास्थान! त्यामुळे त्यालाही मोह आवरता आला नाही. पाली येथील बल्लाळेश्वराचे दर्शन घेतल्यावर दुसऱ्या दिवशी विलास आणि राजीव माघारी परतले. त्यानंतरही संपूर्ण यात्रेत श्विन आणि स्कॉट हे कधीच एकटे राहिले नाहीत. जेव्हा जेव्हा विघ्न आले तेव्हा तेव्हा कोणाना कोणाच्या स्वरूपात विघ्नहर्ताही उपस्थित होऊन ते विघ्न दूर करत होता.

गर्दीच्या रस्त्यातून मार्ग दाखवणारा सुभाष माने श्विनस्कॉटसाठी  स्वतःच्या घराच्या ५-६ किमी लांबवर घोडा सायकलवर दौडत होता. तसेच नगरसेवा टाइम्सचे शिवराम कांबळे, नाथाभाऊ उंद्रे पाटील हे तर घरातीलच सदस्य झाले होते. नाथाभाऊ घरातील वडीलधारे वाटू लागले. प्रत्यक्ष भेट न होताही मोरगावचे ढोले भाऊ हे मनाने इतके जवळ आले की ते आमच्या सोबतच मोरगावला आहेत असा विश्वास निर्माण झाला. सिद्धटेकहुन परतताना केडगाव चौफुला येथील इंद्रप्रस्थ लॉजमालकाला फोन केला तेव्हा त्याने केलेले मार्गदर्शन व्यावसायिक लॉजमालकापेक्षा एखाद्या आप्ताने केलेले मार्गदर्शनच होते. हक्काने आणि आग्रहाने चहा पाजणाऱ्या शिवाजीराव थोरातांना परके कसे मानायचे? आमच्याप्रमाणेच सायकलवरून अष्टविनायक यात्रेस निघालेले अटलास (उपेंद्र परब) आणि हिरो हॉक (हितेश कापडोस्कर) हे तर आमच्यापासून वेगळे होऊच शकत नाहीत. स्वागत करण्यासाठी विलासप्रमाणेच गोवेलीपर्यंत येणारे तुषार, दीपक आणि अजय याखेरीज या यात्रेत मदत करणारे, हक्काने आग्रह करणारे, सल्ला देणारे , मार्गदर्शन करणारे, कौतुक करणारे, शाबासकी देणारे अनेक ज्ञात, अज्ञात आप्त यांच्याशी जुळलेले बंध हे कशाचे निदर्शक आहे? भारतीय संस्कृती मध्ये भेट होताच कोरडे 'हाय हॅलो' न करता नमस्कार करण्याची पद्धत रूढ झाली. याचे कारण येथे अस्तित्वात असलेली निसर्गातील प्रत्येक अणुरेणुला ईश्वरी अंश मानण्याची संस्कृती. अष्टविनायक यात्रेदरम्यान आपणहून पुढे आलेले हे हात याच संस्कृतीचे फलित आहे.

अष्टविनायक यात्रा शास्त्रोक्त पद्धतीने करताना मोरगावच्या गणपतीचे दर्शन घेऊन यात्रा सुरू करून इतर सात गणपतींचे दर्शन झाल्यावर पुन्हा मोरगावच्या गणपतीचे दर्शन घ्यावे हा संकेत आहे. मात्र हिंदू धर्म हा कठोर नसून प्रवाही आणि पाण्यासारखा निर्मळ असल्याने मोरगावच्या गणपतीचे दर्शन पहिल्यांदा घेणे शक्य नसल्यास ज्या गणपतीचे दर्शन प्रथम घेतले त्या गणपतीचे दर्शन पुन्हा शेवटी घेतले तरीही आडकाठी नाही. श्विन आणि स्कॉट महडला पोचण्याच्याही आधी त्यांना दर्शन झाले होते ते श्री गजानन वैद्यचे! वैद्यांच्या घरातीलच हा गजानन! यात्रा सुरू करताना साथ देणारा हा गजानन लेण्याद्रीहून परतताना पुन्हा गोवेलीजवळ श्विन स्कॉटला साथ द्यायला आला होता. त्यामुळे या यात्रेत ज्या गजाननाचे दर्शन सर्वप्रथम झाले होते त्याच गजाननाचे दर्शन श्विन स्कॉटला शेवटीही झाले होतेच. भारतीय संस्कृती प्रमाणे त्याच्यातही ईश्वरी अंश होताच की.


          श्विन आणि स्कॉटने केलेला अष्टविनायक मार्ग

               सर्वसाधारण दृष्टिकोनातील नकाशा

                           भूप्रदेशीय नकाशा

                         उपग्रहीय नकाशा