भेट आसामच्या शिवाजीशी: कोलकाता गुवाहाटी सायकलसफर भाग ३३

आमची गुवाहाटी येथील व्यवस्था रवींद्र हणमत्तेकर करणार होते. आम्ही पुढे एक चौकात जाऊन त्यांना संपर्क करण्याच्या निमित्ताने चहा पिण्यासाठी थांबलो. 

अर्धा तास थांबूनही आमचा संपर्क होईना. मग मी पर्यटन व्यावसायिक असलेला माझा चुलतभाऊ राहुल जोगळेकर ह्याला संपर्क केला. त्याने पूर्वी मला गुवाहाटी रेल्वे स्टेशनजवळ हॉटेल सागर मध्ये सोय करून दिली होती. त्याला माझी अडचण सांगताच त्याने तत्परतेने पुन्हा एकदा हॉटेल सागरमध्ये आमची सोय करून दिली. त्याने सोय झाल्याचे कळवले न कळवले तोच हणमत्तेकर ह्यांचाही फोन आला. त्यांना आम्ही दुसरे दिवशी त्यांच्याकडे येऊ असे सांगून आम्ही हॉटेल सागरकडे वळलो.

पुढे जाताच आम्हाला ब्रह्मपुत्रेचे विस्तीर्ण पात्र नजरेस आले. नदीचा पलीकडील काठ अगदी अस्पष्ट दिसत होता. आसामला लाभलेल्या ह्या नैसर्गिक तटबंदीला कोणीही आव्हान देऊ शकत नव्हते. ब्रह्मपुत्रा ही आसामला जीवन पुरवत होती ते केवळ पाणी पुरवून नव्हे तर तिच्या प्रवाहाने संरक्षण देऊनही. ब्रह्मपुत्रेवरील पूल पार करत आम्ही गुवाहाटी शहर गाठले. पलीकडील काठाच्या बाजुबाजूनेच रस्ता जात होता. आम्ही तिघेही बरोबरच जात होतो.

मला नदीपात्रात दूरवर एक शिल्प दिसले. एक सेनापती सैन्याला दिशा दाखवत आहे असे दर्शविणारे ते शिल्प होते.  

ते शिल्प म्हणजेच ज्या आसामच्या शिवाजीचा शोध मी घेत होतो त्या 'वीर लचित बोरफुकन यांचेच शिल्प होते. १७ व्या शतकातील अहोम राज्याचे दिग्गज लष्करी सेनापती असलेल्या लचित बोरफुकन यांना समर्पित असलेला हा पुतळा नदीच्या मध्यभागी उभारलेला एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पकृती आहे. हे शिल्प गुवाहाटीमधील एमजी रोडलगत लचित घाट (माखोवा) जवळ नदीच्या मध्यभागी आहे. कमांडिंग पोझमध्ये उभा असलेल्या जनरल लचित बोरफुकनचे मुख्य शिल्प म्हणजे ३५ फूट उंच असा कांस्य पुतळा आहे. त्याच्या बाजूला अहोम सैनिकांच्या आठ १८-फूट उंच फायबर ग्लास शिल्प आहेत. संपूर्ण जोडणी १२ x १२ मीटरच्या एका मोठ्या स्ट्रक्चरल पेडेस्टलवर उभी आहे, ब्रह्मपुत्रेच्या जोरदार प्रवाहांना तोंड देण्यासाठी नदीच्या विहिरीच्या संरचनेत थेट बांधलेली आहे. इन्स्टॉलेशनमध्ये दोन ३२-फूट-लांब फायबरग्लास वॉटर कॅनन्स देखील आहेत.

हे स्मारक ऐतिहासिक 'सराईघाटच्या लढाई'च्या (१६७१) स्मृतीप्रित्यर्थ उभारण्यात आले आहे. ही लढाई नदीवरील सर्वात महान नौदल लढायांपैकी एक मानली जाते. सेनापती लाचित बडफुकन यांनी अहोम साम्राज्याच्या तुलनेने लहान सैन्याचे यशस्वी नेतृत्व करत, ब्रह्मपुत्रा नदीच्या पात्रात मुघल साम्राज्याच्या अवाढव्य नौदलाचा निर्णायक पराभव केला आणि अशा प्रकारे अहोम राज्याचे सार्वभौमत्व सुरक्षित राखले. हा पुतळा शौर्य, धोरणात्मक प्रगल्भता आणि परकीय सत्तेसमोर न झुकण्याच्या जिद्दीचे सर्वोच्च प्रतीक आहे. नदीच्या भौगोलिक परिस्थितीचा अत्यंत कुशलतेने वापर करून आणि गनिमी नौदल युद्धनीतीचा अवलंब करून, बोरफुकन यांनी ईशान्य भारताला मुघल वर्चस्वापासून मुक्त आणि स्वतंत्र ठेवले. पुतळ्यातील देहबोली त्यांच्या प्रखर देशप्रेमाचे दर्शन घडवते. युद्धाच्या तयारीदरम्यान, एका महत्त्वाच्या मातीच्या तटबंदीच्या बांधकामात कर्तव्यात कसूर केल्याबद्दल लचित बोरफुकन यांनी स्वतःच्या मामाचा शिरच्छेद केला होता. त्यावेळी त्यांनी उच्चारलेले शब्द आजही प्रसिद्ध आहेत: "देक्सोतकोइ मोमाइ डांगोर नोहोइ" (माझा मामा माझ्या देशापेक्षा मोठा नाही).

हे स्मारक त्याच युद्धभूमीवर—ब्रह्मपुत्रा नदीच्या पात्रात उभारण्यात आले आहे, जिथे त्यांनी आपला सर्वात मोठा विजय मिळवला होता.

नदीच्या काठाने सायकलवत असताना त्या शिल्पाचा फोटो घेण्यासाठी आम्ही थांबलो आणि एका रिक्षामधून ड्रायव्हर आम्हाला जोरजोरात काहीतरी बोलत असल्याचे जाणवले. मला आधी वाटले की बहुधा इथे फोटो काढण्याची मनाई असावी असे ड्रायव्हर सांगत असेल. मी ड्रायव्हरकडे बघतही नव्हतो. मात्र इतक्यात जाणवले की रिक्षा थांबली आहे. मी वळून बघितले तर एक महिला रिक्षा चालवत होती आणि ती आम्हाला प्रोत्साहित करत होती. ती रिक्षातून उतरून आमच्याकडे आली आणि म्हणाली की मी पण सायकलिस्ट आहे. 

ती म्हणाली की ती पोटापाण्यासाठी रिक्षा चालवत असली तरी इतरवेळी सायकलवरच फिरत असते. गुवाहाटीमधील सायकल क्लबची ती सदस्यही आहे. माझा गुवाहाटी मधील सायकलमित्र दिगंत बारुआला ती ओळखते असेही ती म्हणाली.

माझ्या मनात पुढील सायकल प्रवास घोळत होताच. मी तिला विचारले पुढच्या वर्षी आम्ही seven sisters सायकल मोहीम करणार आहोत. तू येशील का? येथील कोणी आमच्याबरोबर असेल तर आम्हाला गाईड मिळेल असा विचार मी करत होतो. तिने तत्क्षणी होकार कळवला.

असे वाटले की आमच्या मोहिमेचे सगळ्यात मोठे यश आहे ते हेच!

मेजवानी: कोलकाता गुवाहाटी सायकलसफर भाग ३२

कोलकाताच्या गजबजलेल्या रस्त्यांपासून सुरू झालेला हा प्रवास आता गुवाहाटीच्या हिरव्यागार आणि निसर्गरम्य उंबरठ्यावर येऊन पोहोचला होता. नलबारी शहरातील काल रात्रीची गजबज आणि गोंधळ आज सकाळी नव्हते. मोहिमेतील अखेरच्या दिवशी असलेले अंतरही कमी होते. त्यामुळे आम्हीही जरा शांतपणे आवरत होतो.

सकाळी चहासाठी आम्हाला शोधाशोध करावी लागली नाही. आम्ही राहत असलेल्या लॉजच्याच तळमजल्यावर उपहारगृहात आम्ही चहा घेतला. त्याच उपहारगृहात सायकली उभ्या करुन त्यावर सामान लादले. आम्ही शांतपणे आणि अगदी संथपणे आवरत होतो. हॉटेलमधील कर्मचारी, ग्राहक आमची विचारपूस करत होते. त्यांच्याशी गप्पा मारत आम्ही सायकली सज्ज केल्या. शेवटच्या दिवशी पाय थोडेसे संथ मारले जातात हा अनुभव आधीच्या सायकलसफरीमध्ये मला नेहमीच आला आहे. मात्र आज आम्ही सुरुवात केली तीही अगदी संथपणे. आम्ही जवळपास ८ वाजता सायकलवायला सुरुवात केली.

तिघांच्याही सायकलींना गती मिळत नव्हती. मनोजदेखील आज अगदी आरामात पाय मारत होता. संजय त्याच्याबरोबर होताच. मी थोडी आघाडी घेतली. माझाही वेग फार नव्हताच. आमची सायकल पुढे जात असताना थोड्या थोड्या अंतरावर No.1 Bajwi Hotel & Dhaba पुढे असल्याचे फलक दिसत होते. त्या हॉटेलबद्दल थोडे कुतूहल वाटू लागले होते. थोड्या वेळातच भूकही लागली. त्या हॉटेलच्या जवळ आलो असे वाटत असताना ते माझ्या नजरेस पडत नव्हते. इतक्यात रस्त्याच्या बाजूला एक छोटे दुकान कम रेस्टॉरंट दिसले. तिथे चौकशी केली तर तिथे खायला काहीही नव्हते. मात्र त्या दुकानदाराने सांगितले पुढे अगदी जवळच एक हॉटेल आहे. पाय मारावे लागणार होतेच. अक्षरशः हाकेच्या अंतरावरच मला हवा असलेला No.1 Bajwi Hotel & Dhaba फलक दिसला. रस्त्याच्या डाव्या बाजूला थोडे आत एक हॉटेल दिसत होते. 

मनोज, संजय तिथे येताच आम्ही आत शिरलो. एव्हाना २५-२७ किमी सायकलवून झाले होते आणि साडेनऊ वाजले होते. जठराग्नी चांगलाच प्रदीप्त झाला होता. आमचे लक्ष भिंतीवर लावलेल्या मेनुकडे गेले. त्याबरोबर दहा दिवस सायकल चालवत इथे पोचल्याबद्दल आणि आज सकाळी नाश्त्याला थेट इथे आल्याबद्दल आनंद झाला. खरं पाहता जवळपास ५० लोक बसू शकतील अश्या ह्या उपहारगृहात आम्ही सोडून इतर कोणीही ग्राहक नव्हते. उपहारगृह मात्र अतिशय स्वच्छ होते. मुंबई मध्ये कुठेही न पाहिलेले दोन पदार्थ मला पदार्थसुची मध्ये दिसले. ते पाहताच माझ्या जिभेला चांगलेच पाणी सुटले. 

मुंबईचं काय पण मी भारतात आत्तापर्यंत जेवढा फिरलो त्यापैकी कुठेही हे दोन पदार्थ मला पाहायला मिळाले नव्हते. मी मनोजला विचारले. तोही तयार झाला. मी लगेचच ऑर्डर दिली.... पोर्क प्लेट आणि डक प्लेट!

दोन्ही पदार्थ अतिशय चविष्ट होते. मला वाटले होते की डक मऊ असेल आणि पोर्क त्यापेक्षा चावायला कठीण असेल. मात्र अगदी उलट होते. डक उत्तम शिजल्याने छान लागत होतेच मात्र पोर्क तर अगदी लुसलुशीत लागत होते... जणू खरवसच! माझ्या रसनेची तृप्ती झाली होती. मात्र ही मेजवानी मुंबईत सहजपणे मिळणार नाही ह्याची जाणीव अस्वस्थ करत होती. आम्ही जवळपास तासभर तिथे थांबलो आणि मनसोक्त पोर्क आणि डक खाऊन घेतले. 

त्यानंतरही आम्ही अगदी आरामात सायकल चालवत होतो. मनोज शक्यतो पहिले १० किमी संपले की आघाडी घ्यायचा, जेवणानंतर आघाडी मी घ्यायचो. तसा नियम काही केला नव्हता. मात्र आज शेवटच्या दिवशी मनोज जाणीवपूर्वक मला  आघाडी घ्यायला देत होता. मला क्रिकेट ग्राउंड वर एखाद्या कसलेल्या फलंदाजाने कर्णधाराला प्रथम सीमारेषा ओलांडण्याचा मान दिल्यासारखे वाटले. तो खरतर माझ्यापेक्षा ८ वर्ष मोठा. मात्र सफरीचा आयोजन माझे होते त्यामुळे त्याने मला आज समाप्तीच्या क्षणी तो मान दिला असावा. गोवा कन्याकुमारी सफरीत मी सगळे दिवस २५ जणांच्या समुहात पुढे असायचो. मात्र शेवटच्या दिवशी आज सफर संपणार ह्या जाणिवेने मी शेवटचा राहिलो होतो. मनोजमुळे मला ह्या गोष्टीची आठवण येत होती.

आज फोटो/ विडिओ काढण्याची फार इच्छाही होत नव्हती. वेग फार न घेता आम्ही सायकलवत होतो. बारा वाजण्याच्या सुमारास आम्हाला एक चांगले हॉटेल दिसले. परत गुवाहाटीपर्यंत इतके चांगले हॉटेल दिसले न दिसले तर... ह्याचा विचार करत आम्ही आत शिरलो. आमच्या सायकली, वेष पाहून ह्या हॉटेलमध्येही आमची विचारपूस केली गेली. आमचा उद्देश, कापलेले अंतर ह्याबद्दल आमचे कौतुक करत तेथील लोकांनी आम्हाला शुभेच्छा दिल्या.

तासाभरातच आम्ही गुवाहाटी शहराचा निर्देश करणाऱ्या नामफलकापाशी पोचलो. सूर्यनारायण जणू आमची मोहीम फत्ते झाल्याबद्दल आमचे अभिनंदन करण्यास त्या नामफलकापाशी आला होता. आम्ही गुवाहाटीच्या सीमारेषेवर होतो मात्र अजून गुवाहाटी शहर गाठायचे होते. 

समृध्द संपन्न आसाम: कोलकाता गुवाहाटी सायकलसफर भाग ३१

आसाम म्हणजे केवळ पर्वत, नद्या/ महानद्या नव्हे. येथील भूगोलाप्रमाणेच येथील इतिहासदेखील समृद्ध आहे. आसाममध्ये प्रवेश करत असल्याची जाणीव झाल्यापासून मी शोधत होतो आसामच्या शिवाजीला....लाचित बारफुकुनला. औरंग्याच्या क्रूर राजवटीला जसा शिवाजी महाराजांनी विरोध केला तसाच विरोध त्याला आसाममध्ये केला आहोम राजांनी. लचित बरफुकून हा त्याचा सेनापती. 

त्या रिक्षावाल्याचा निरोप घेऊन आम्ही पुन्हा सायकलवायला लागलो. मी आसामच्या इतिहासाचा शोध घेत होतो. त्याच्या पाऊलखुणा शोधत होतो. आम्ही थोड्याच वेळात  महामार्गालगत वसलेल्या सरभोग शहराच्या चौकात पोचलो. तिथे गजबज दिसत होती. लांबूनच घोड्यावर बसलेल्या एका स्वाराचे शिल्प तिथे दिसले. मी उत्सुकतेने तिथे पोचलो. त्या स्वाराची काही माहिती तिथे लिहिली आहे का हे पाहिले. मात्र ती माहिती आसामी भाषेत होती. मला प्रथम वाटले हे शिल्प लाचित बरफुकुन ह्यांचे असावे. 

मात्र हे शिल्प होते आसाममधील 'बीर चिला रॉय' किंवा 'शुक्लध्वज' यांचे. ह्यांचे मूळ नाव शुक्लध्वज असे होते. शत्रूंवर हल्ला करताना ते एखाद्या घारीप्रमाणे (ज्याला स्थानिक भाषेत 'चिल' किंवा 'चिला' म्हणतात) ) अत्यंत वेगवान आणि अचूक असत, म्हणूनच बीर चिलराय हे नाव पडले. त्यांच्या अत्यंत वेगवान लष्करी रणनीतींमुळे त्यांना 'काइट प्रिन्स' (गरुडासारख्या चपळ राजकुमार) म्हणूनही ओळखले जात असे.  हा १२ फूट उंच कांस्य पुतळा प्रसिद्ध आसामी शिल्पकार बिजु कुमार दास यांनी घडवलेला आहे. या भव्य शिल्पात, १६ व्या शतकातील हा महान सेनानी मागच्या पायांवर उभ्या असलेल्या घोड्यावर स्वार होऊन पूर्ण युद्धवेषात हातात पारंपरिक वक्र तलवार ('दाव') उगारून  शत्रूवर चाल करून जात असल्याचे दर्शवण्यात आले आहे. दाखवण्यात आले आहे.

शुक्लध्वज अथवा बीर चिलराय (१५१० ते १५७१) हे १६ व्या शतकातील एक दिग्गज सेनापती आणि कामता राज्याच्या (सध्याचा आसाम तसेच पश्चिम बंगाल, बांगलादेश आणि नेपाळचा काही भाग) कोच राजवंशातील एक राजपुत्र होते. त्यांनी त्यांचे थोरले बंधू, महाराज नर नारायण यांच्या अधिपत्याखाली लष्करी दलांचे सरसेनापती म्हणून काम केले. या दोन बंधूंनी मिळून आपल्या राज्याचा विस्तार एका विशाल साम्राज्यात केला, जो काळ कोच राजवंशाचा सुवर्णकाळ मानला जातो.

त्यांच्या नेतृत्वाखाली कोच सैन्याने शेजारील शक्तिशाली राज्यांविरुद्ध यशस्वी युद्धे केली. त्यांनी अहोम राज्याची राजधानी 'गरगाव' जिंकून घेतली; तसेच कचारी, मणिपूर, जयंतिया, त्रिपुरा आणि सिल्हेट ही राज्ये कोच सत्तेच्या अधिपत्याखाली आणली किंवा त्यांना खंडणी देण्यास भाग पाडले. 

सैन्याची जलद हालचाल सुलभ व्हावी म्हणून, चिलराय यांच्या कल्पनेतून आणि मार्गदर्शनाखाली 'गोहाईं कमल अली' हा ऐतिहासिक रस्ता बांधला गेला. त्या काळातील लष्करी वाहतुकीच्या दृष्टीने ही एक मोठी कामगिरी होती. आयुष्याच्या उत्तरार्धात, त्यांनी सुलेमान कर्रानीच्या नेतृत्वाखालील बंगाल सल्तनतविरुद्ध मोहीम आखली. अत्यंत शौर्याने लढूनही, त्यांना सुलतानचा सेनापती 'कालापहाड' याने काही काळासाठी कैद केले होते.

चिलराय केवळ एक योद्धाच नव्हते, तर ते एक सुशिक्षित राज्यकर्ते आणि कला, संस्कृती व धर्माचे पुरस्कर्तेही होते. त्यांनी महान संत आणि समाजसुधारक श्रीमंत शंकरदेव यांना आश्रय दिला, राजकीय संरक्षण दिले आणि त्यांना मोठा आर्थिक आधारही दिला. या महत्त्वपूर्ण पाठिंब्यामुळेच आसाममध्ये 'एकशरण नामधर्म' या सांस्कृतिक पुनर्जागरणाची चळवळ सुरक्षितपणे बहरली.  कालापहाडच्या सैन्याने केलेल्या विध्वंसक आक्रमणांनंतर, चिलराय आणि त्याचा भाऊ नर नारायण यांनी नीलाचल टेकडीवरील पवित्र कामाख्या मंदिराचे पूर्णपणे पुनर्निर्माण करून त्याचा ऐतिहासिक मूळ ढाचा पुन्हा उभा करण्याची जबाबदारी स्वीकारली.

आसामी अस्मिता आणि राज्य निर्मितीमधील त्यांच्या महत्त्वपूर्ण योगदानाचा सन्मान करण्यासाठी, आसाम सरकार दरवर्षी माघ महिन्यातील पौर्णिमेच्या दिवशी त्यांची जयंती 'वीर चिलराय दिवस' म्हणून साजरी करते. हा दिवस संपूर्ण राज्यात विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांद्वारे साजरा केला जातो आणि सरकार आधुनिक काळातील शौर्याचा गौरव करण्यासाठी प्रतिष्ठित 'वीर चिलराय पुरस्कार' प्रदान करते. 

लचित बरफुकन यांचा काळ हा सतराव्या शतकातील. तोपर्यंत प्रादेशिक संघर्षाचे स्वरूप बदलले होते. अहोम राज्यासमोर आता विस्तारवादी मुघल साम्राज्याचे बाह्य संकट उभे ठाकले होते. अहोम सैन्याचे सेनापती म्हणून लचित बोरफुकन यांनी १६७१ मध्ये ऐतिहासिक 'सराईघाटच्या लढाई'त मुघल नौदलाचा पराभव केला.

आज, इतिहासाच्या स्मृतीमध्ये हे दोघे एकमेकांचे प्रतिस्पर्धी नसून, आसामच्या इतिहासातील दोन महान राष्ट्रीय नायक आणि लष्करी प्रतिभावंत म्हणून त्यांना समान आदराने गौरवले जाते.

ह्या वीर सेनानीला नमन करून मी पुन्हा सायकलवायला लागलो. एव्हाना १०.३० वाजून गेले होते. आसाममधील ही मध्यांनाची वेळ. अर्थातच सूर्य डोक्यावर आला होता. आमचे जवळपास ४२ किमी अंतर पार झाले होते. आजही शतकी दौड करायची होती. त्यामुळे आम्ही पुढे दोनेक तास सलग पेडल मारत राहिलो. अखेर एका धाब्यावर जाऊन विसावलो. 

तिथे पोचताच आमची विचारपूस सुरू झाली. इथेही आमच्या मोहिमेबद्दल लोकांना जाणून घ्यायचे होतेच. आम्ही जेवणाची ऑर्डर देऊन जरा निवांत बसलो होतो. जेवणही छान मिळाले होते. 

जठराग्नी शांत होताच मनोजने शेजारील बाकड्यावर मस्तपैकी ताणून दिली. संजय मात्र बसल्या खुर्चीवरच निद्रादेवीची आराधना करत होता. माझी इच्छाही मनोजप्रमाणेच आडवे होण्याची होतीच. माझ्या डोक्यातील वेळ आणि अंतराचे गणित बाजूला ठेवत मीही मनोजशेजारील बाकड्यावर आडवा झालो. 

तासभर विश्रांती घेतल्यावर मात्र आम्ही त्या धाब्याचा निरोप घेतला. आता जलद गतीने जाणे भाग होते. आणखी तीनेक तासात सूर्यास्त अपेक्षित होता तर जवळपास ६० किमी अंतर बाकी होते. आमच्या सरासरी गतीने आजही तासभर सूर्यास्तानंतर सायकलवायला लागणार होते. मात्र ती आम्ही घेतलेली निवांत विश्रांती आम्हाला हवीच होती. पुरेशी विश्रांती झाल्यावर आम्ही पुन्हा ताजेतवाने झालो होतो. वाटेत शाळेतील मुले दिसताच आम्ही त्यांच्याशी गप्पा मारत, सेल्फी घेत/ देत होतो.

अडीच वाजता सूर्य डोक्यावरून खाली येत क्षितिजाच्या दिशेने सरकला होता. मात्र अजून दोन तास तरी तो आम्हाला साथ देणार होता. महामार्गालगत सातत्याने भूतानकडे जाणारे रस्तेही आम्हाला दिसत होते. किंबहुना आमचा मार्ग हा भूतानच्या सीमारेषेला समांतर असाच होता.

सकाळपासूनच आज रस्त्यावरून बरेच मोटारसायकलिस्ट जाताना दिसत होते. आम्ही एकमेकांना अंगठा उंचावत प्रोत्साहन देत होतो. त्यापैकी एक मोटरसायकलिस्ट आमच्यापाशी थांबला. त्याने आमची विचारपूस केली. आम्हीही त्याला विचारले की आज इतके मोटरसायकलिस्ट का दिसत आहेत. त्याने आम्हाला सांगितले की अरुणाचल प्रदेश मध्ये मोटरसायकलिस्टचे  अखिल भारतीय संमेलन आहे. देशभरातील ३००० हून अधिक मोटारसायकलिस्ट तिथे येत आहेत. आमची मोहीम ऐकून ते खुष झाला. आठवणभेट म्हणून त्याने मला एक सन्मानचिन्ह दिले.

आम्ही नलबारी येथे पोचेपर्यंत पूर्ण अंधार झाला होता. इथे आमची राहण्याची सोय शोधायची होती. संदीपने आम्हाला एका लॉजचे नाव सांगितले होते. गुगलबाबांची मदत घेत आम्ही निघालो. महामार्ग सोडून एका चिंचोळ्या रस्त्याला लागलो. पुढे थोडा प्रशस्त रस्ता दिसला खरा. मात्र त्या रस्त्यावर मंडप घातलेला होता. लोकांचा जथ्था आतबाहेर ये जा करताना दिसत होता. आम्ही पायउतार होत लोकांच्या मागून त्या गर्दीतून पुढे जायचे ठरवले. रस्त्याच्या मध्यभागी लोक चालत होते तर दोन्ही बाजूला वेगवेगळे स्टॉल लागलेले दिसत होते. तो रस्ता तंबूने वेढलेला होता. त्यातून कसाबसा मार्ग काढत आम्ही एका पुलापाशी पोचलो. गुगलबाबांच्या मदतीने पुलावरून संदीपने सांगितलेल्या हॉटेलपाशी पोचलो. ते हॉटेल एका चौकात किंबहुना एका तिकाण्यावर होते. आम्ही पोचलो तर प्रवेशद्वार बंद दिसले. रस्त्यावर प्रचंड गर्दी होती. मुंगीलाही पाय ठेवायला जागा नव्हती. त्या बंद असलेल्या लॉजच्याच समोर छोट्याशा जागेत आम्ही सायकली उभ्या केल्या. शेजारील दुकानात चौकशी करता समजले की इथे रास मेला नावाचा दोन सप्ताह चालणारा उत्सव सुरू असल्याने प्रचंड गर्दी आहे. आजच मी रासमेलाचा शेवटचा दिवस होता.

नलबाडी रास महोत्सव हा आसाममधील नलबाडी (नलबारी) येथील 'श्री श्री हरी मंदिरात' १९३३ पासून साजरा केला जाणारा एक प्रमुख वार्षिक सांस्कृतिक आणि धार्मिक उत्सव आहे. हा उत्सव भगवान श्रीकृष्ण आणि 'रासलीला' परंपरेला समर्पित आहे. यात आसामसह आसपासच्या प्रदेशांतून लाखो पर्यटक आणि भाविक सहभागी होतात. हा उत्सव साधारणपणे नोव्हेंबर आणि डिसेंबर महिन्यात ११ ते १३ दिवसांपर्यंत साजरा केला जातो. ह्या उत्सवात भगवान श्रीकृष्णाच्या जीवनातील विविध प्रसंगांवर आधारित, अत्यंत बारकाईने घडवलेल्या आणि मानवी आकाराच्या मातीच्या मूर्ती पाहायला मिळतात. तसेच आसाम मधील प्रसिद्ध फिरत्या नाट्यसंस्थांद्वारे शहराच्या विविध भागांत उभारलेल्या मंचांवर होणारे सादरीकरण पाहता येते. पारंपरिक 'भाओना' नाटके, शास्त्रीय व लोकनृत्य, भक्तिसंगीत आणि कलाकारांना श्रद्धांजली वाहणारे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. मोठ्या प्रमाणावर व्यापार मेळे, हातमाग व हस्तकलेचे स्टॉल्स, पुस्तक प्रदर्शने आणि स्थानिक खाद्यपदार्थांचे स्टॉल्स आयोजित केले जातात. आम्हाला मात्र ह्यापैकी कशातही रस नव्हता. आम्हाला हवी होती विश्रांती!

आम्ही ज्या हॉटेलमध्ये राहायचे ठरवले होते त्या हॉटेलमधील कामगारांवर गेल्या १२-१३ दिवसात कामाचे प्रचंड ओझे पडले म्हणून नेमका आज तो लॉज बंद असल्याचे समजले. सुदैवाने तिथेच समोर तिरक्या दिशेला अजून एक लॉज होता. मी आणि सायकली तिथेच थांबलो. संजय आणि मनोज त्या लॉजची चौकशी करून आले.  तिथे आम्हाला जागा तर मिळालीच शिवाय तळमजल्यावर त्यांचेच मोठे राजस्थानी उपहारगृह होते. तरीही आम्ही सायकली, सामान ह्यांची व्यवस्था लावून थोडे फ्रेश होऊन दुसरे काही उपहारगृह आहे का हे शोधायला बाहेर पडलो. मात्र एकही उपहारगृह सुरू दिसेना. जी उपहारगृह सुरू होती ती बंद होत होती. आम्ही घाईघाईने आमच्या लॉजच्याच उपहारगृहात परत आलो. ते मात्र सुरू होते. जेवणही समाधानकारक होते. 

मात्र विशेष समाधान ह्याचे होते की आज एकाच दिवशी आम्हाला आसामचे ऐतिहासिक वैभव (बीर चिलराय) आणि सांस्कृतिक वैभव (नलबारी येथील रासमेळा) अनुभवायला मिळाले होते.

मायाबिनी: कोलकाता गुवाहाटी सायकलसफर भाग ३०

क्षुधाशांती झाल्यावर आम्ही पुन्हा महामार्गाला लागलो. एव्हाना १० वाजून गेले होते. सूर्य डोक्यावर आला होता. आमची चाल शांतपणे सुरू होती. रस्त्यावर फार रहदारी नव्हती. वाटेतील लोक आमच्याकडे कुतुहलाने पाहत होते. नाष्टा करून साधारण अर्धा तास झाला असावा. एक रिक्षावाला आम्हाला समांतर येत आमची चौकशी करू लागला. कोलकाता ते गुवाहाटी अशी आमची सायकल मोहीम ऐकून तो खूपच प्रभावित झाला. त्याने आम्हाला थांबवले. तो आमच्यासाठी काहीतरी करू इच्छित होता. खरतर काय करावे हे न कळल्याने तो गोंधळलाही होता. 

त्याने आमच्यासाठी एक गाणे म्हणून दाखवण्याची इच्छा व्यक्त केली. वास्तविक सकाळपासून आम्ही फार मजल मारली नव्हती. सायकलवण्यापेक्षा थांबून गप्पा मारण्यात अधिक वेळ गेला होता. मात्र तो रिक्षावाला इतक्या मनापासून आम्हाला सांगत होता की आम्हाला थांबावेच लागले. त्याने गाणे सुरू केले...

' मायाबिनी रतीर बुकुट, देखा पालू तोमार सोबी

    धोरा दिला गोपोने आहि, हिजार कोनोत .....'

(अर्थ:मंत्रमुग्ध करणाऱ्या (जादुई) रात्रीच्या हृदयात, मला तुझ्या प्रतिमेची झलक दिसली. तू गुपचूप आलीस आणि माझ्या हृदयाच्या कोपऱ्यात विसावलीस.)

गाण्याचा अर्थ तर दूर...शब्दही नीट कळत नव्हते. पण कळत होती ती त्याच्या गाण्याबद्दलची भावना... आसाममधील प्रसिद्ध गायक झुबिनदा... झुबिन गर्ग... ह्याला आदरांजली देत तो रिक्षावाला आमच्यासाठी गाणे म्हणत होता.... 

'तुमि जे मूर शुकान मोनोट, नियरोरे सेंचा टोपल

नामी ओहा रोदोरे नोई, मूर देहोत प्रोती पुवा...

(अर्थ: माझ्या कोरड्या आणि उदास मनासाठी, तू सकाळी अंगावर पडणाऱ्या दवबिंदूंसारखी किंवा सूर्यप्रकाशाच्या ओघळणाऱ्या नदीसारखी शीतल आहेस.)

झुबिनदा... ह्याचे चित्र असलेले फलक आम्ही वाटेत पाहिले होते. खरतर मी ह्या गायकाचे नावही प्रथम ऐकत होतो. तेही त्यांच्या संशयास्पद मृत्यूनंतर... 

झुबीन गर्ग ह्यांचा जन्म झाला होता १८ नोव्हेंबर १९७२ रोजी. आम्हाला तो रिक्षावाला भेटला तो १८ नोव्हेंबर २०२५ रोजी. आसामी संगीत क्षेत्रातील दिग्गज व्यक्तिमत्व झुबिन गर्ग यांचे १९ सप्टेंबर २०२५ रोजी सिंगापूर येथे वयाच्या ५२ व्या वर्षी निधन झाले होते. त्यानंतर त्यांच्या पहिल्या जयंतीदिनीच आम्हाला तो रिक्षावाला भेटला होता. तो अतिशय भावूक होऊन त्याने आम्हाला गाणे ऐकवण्याचे हे मुख्य कारण होते.

झुबिनदा हे गायक तर होतेच शिवाय संगीतकार, संगीत संयोजक, आणि गीतकारही होते. त्यांनी प्रामुख्याने आसामी, बंगाली आणि हिंदी भाषेतील चित्रपट आणि संगीत उद्योगांमध्ये काम केले आणि गायन केले. त्यांनी इतर ४० भाषा आणि बोलीभाषांमध्येही ३८००० हून अधिक गाण्यांचे गायन केले. 

सिंगापूरमधील कोरोनरच्या चौकशीत असे दिसून आले की, झुबिन गर्ग ह्यांचा मृत्यू हा पाण्यात बुडून झालेला एक अपघात होता; यात कोणताही घातपात झाल्याचा पुरावा मिळालेला नाही. याउलट, आसाम गुन्हे अन्वेषण विभागाच्या (CID) विशेष तपास पथकाने (SIT) आणि आसामचे मुख्यमंत्री हिमंता बिस्वा सरमा यांनी असा दावा केला की, हा मृत्यू एक नियोजित खून होता. एसआयटीने सात व्यक्तींविरुद्ध (ज्यामध्ये त्याचा व्यवस्थापक आणि कार्यक्रम आयोजकांचा समावेश आहे) खुनाचा आणि गुन्हेगारी कटाचा आरोप ठेवत एक सविस्तर आरोपपत्र दाखल केले आहे. 

विशेष तपास पथकाने (SIT) दाखल केलेल्या ३,५०० पानांच्या आरोपपत्रावरून असे दिसून येते की, झुबिन गर्ग यांच्या विरोधातील कट प्रामुख्याने आर्थिक शोषणाशी संबंधित होता.

SIT ने फॉरेन्सिक बँकिंग डेटाची सखोल तपासणी केली असता, १.१ कोटी रुपयांचे संशयास्पद व्यवहार उघडकीस आले आहेत जे कथितरीत्या दीर्घकाळ चालणाऱ्या आर्थिक फसवणुकीच्या साखळीचा भाग आहेत. तसेच तपासादरम्यान २ कोटी रुपयांच्या निधीत मोठी अनियमितता असल्याचे समोर आले आहे. सिंगापूर दौऱ्यापूर्वी, या मोठ्या आर्थिक तफावतीमुळे गायक आणि त्याच्या व्यवस्थापन टीममध्ये अविश्वास वाढला होता आणि त्यांच्यात तीव्र वैयक्तिक कटुता निर्माण झाली होती. आरोपपत्रात नमूद केल्यानुसार, गायक सिद्धार्थ शर्मा (व्यवस्थापक) आणि श्यामकानू महंत (कार्यक्रम आयोजक) यांनी या प्रसिद्ध गायकाच्या नावाचा वापर करून विक्रेते आणि प्रायोजकांकडून खंडणी उकळली आणि त्यांची फसवणूक केली. सुरक्षा कर्मचारी नंदेश्वर बोरा आणि परेश बैश्य यांच्यावर 'गुन्हेगारी स्वरूपाचा विश्वासभंग' केल्याप्रकरणी गुन्हा दाखल करण्यात आला आहे. गायकाच्या मालमत्तेशी आणि कार्यक्रमांच्या बुकिंग रकमेशी संबंधित अनेक आर्थिक अनियमितता हाताळण्यात त्यांचा सहभाग असल्याचे आरोप आहेत.

आसामच्या मुख्यमंत्र्यांनी असे म्हटले आहे की, या "नियोजित हत्ये"ची मुळे सिंगापूर दौऱ्याच्या खूप आधीपासून रुजलेली होती. याचा अर्थ असा की, या मोठ्या आर्थिक फसवणुकीचे प्रकार लपवण्यासाठीच हा कट रचला गेला असावा.

चार मुख्य आरोपींवर—कार्यक्रमाचे आयोजक श्यामकानू महंत, माजी व्यवस्थापक सिद्धार्थ शर्मा, बँडमधील सहकारी शेखर ज्योती गोस्वामी आणि सहगायिका अमृतप्रभा महंत—हत्या, गुन्हेगारी कट, खंडणी, फसवणूक, विश्वासाचा भंग आणि पुरावे नष्ट केल्याप्रकरणी औपचारिक आरोप ठेवण्यात आले आहेत. झुबीनसोबत सिंगापूरला गेलेल्या अमृतप्रभा महंत हिच्यावर, वैद्यकीय इशारे असूनही, गायकाला वारंवार मद्यपान करण्यास प्रवृत्त केल्याचा आरोप आहे.

संदीपान गर्ग (निलंबित आसाम पोलीस डीएसपी आणि झुबीनचे चुलत भाऊ) यांच्यावर सदोष मनुष्यवध निष्काळजीपणाचा आरोप ठेवण्यात आला आहे. त्यांनी झुबिनदा अत्यंत नशेत असताना आणि प्रकृती खालावलेली असतानाही, पोहायला जाण्यासाठी प्रवृत्त केल्याचा आरोप आहे.

झुबिनदा ह्यांनी आसामी संगीत क्षेत्राला नव्या उंचीवर नेले होते. त्यांच्या निधनाने संपूर्ण आसामी जनता अतूट दुःखात बुडाली. राज्यातील लोकांसाठी, हा आसामी संगीताच्या एका सुवर्णयुगाचा अंत होता, एक अशी हानी जी कधीही भरून येणार नाही.

त्यांच्या निधनाने आसाममध्ये विविध क्षेत्रात लक्षणीय बदल घडले. आसाम स्टुडंट्स युनियन (आसू) आणि रायजोर दल यांसारख्या स्थानिक संघटनांनी न्यायाच्या मागणीसाठी भव्य मोर्चे काढले आणि मानवी साखळ्या तयार केल्या.

ऑक्टोबर २०२६ मध्ये, जेव्हा न्यायालयाने या प्रकरणातील मुख्य आरोपी झुबिनचा चुलत भाऊ संदीपान गर्ग ह्याला जामीन मंजूर केला, तेव्हा आसाम सचिवालयाबाहेर (जनता भवन) प्रचंड गदारोळ झाला आणि ४० लाखांहून अधिक लोकांनी सोशल मीडियावर #JusticeForZubeenGarg मोहीम सुरू केली.

जनतेच्या रोषाच्या पार्श्वभूमीवर, आसाम सरकारने आणि सीआयडीने आरोपीला दिलेल्या जामिनाविरुद्ध तात्काळ सर्वोच्च न्यायालयात जाण्याचा निर्णय घेतला आहे.

चाहते आणि संगीतप्रेमींचे एक मोठे जाळे डिजिटल माध्यमांद्वारे झुबिन यांची हजारो गाणी, जी गहाळ झाली होती किंवा उपलब्ध नव्हती, ती ऑनलाइन प्रसारित आणि संग्रहित करत आहे, जेणेकरून त्यांच्या कुटुंबाला त्यांची रॉयल्टी मिळू शकेल.

आसामभर त्यांच्या सन्मानार्थ भित्तिचित्रे तयार करण्यात आली आहेत आणि नियमितपणे श्रद्धांजली सभा आयोजित केल्या जात आहेत.

झुबिन केवळ एक गायकच नव्हते, तर एक परोपकारी व्यक्तीही होते; त्यांनी १५ हून अधिक गरजू मुलांना दत्तक घेतले होते आणि वन्यजीव संवर्धनासाठी काम केले होते. त्यांच्या निधनाने त्यांच्या सामाजिक सुधारणा आणि अनाथाश्रम मोहिमांना मोठा धक्का बसला, ज्या आता त्यांचे चाहते आणि 'झुबिनसाठी न्याय' चळवळीद्वारे पुढे नेल्या जात आहेत.

थोडक्यात, झुबिन गर्ग यांच्या निधनाने केवळ आसामला भावनिक धक्काच बसला नाही, तर ते सत्य आणि न्यायाच्या मागणीचे एक शक्तिशाली प्रतीक बनून राज्यातील लोकांना एकजूट केले. होय, झुबिनदा ह्यांचा इतका प्रभाव आसाममध्ये आहे की त्यांच्या मृत्यूनेही संपूर्ण आसामी लोकांना एकत्र केले. खरोखरच झुबिनदा यांच्यावरील लोकांचे प्रेम हे अलौकिक आहे. झुबीनदा ह्यांच्या पहिल्या जयंतीदिनी झालेल्या त्यांच्या ओळखीमध्ये आम्हीदेखील भारावून गेलो होतो. मायाबिनीची जादू आमच्यावरही झाली होती. रिक्षावाल्याने आमचा निरोप घेतला. मात्र मायाबिनीची साथ आता आम्हाला होती. आम्ही पुन्हा पेडल मारले ते गुणगुणत... ' मायाबिनी रातिर बुकुत...

आसामची सलामी: कोलकाता गुवाहाटी सायकलसफर भाग २९

भूतानच्या डोंगररांगा आम्हाला साथ करत होत्या. तसेच भूतानकडे जाणारे रस्तेही आम्हाला अधून मधून दिसत होते. खारट चहा पिऊन भूक भागली नव्हती. मात्र खाण्यासाठी काही दिसत नसल्याने आम्ही सातत्याने पाय मारत होतो. बोंगईगाव येथे पोचण्याच्या थोडे आधी एक छोटे गाव लागले. तिथून भूतानकडे जाणारा रस्ताही दिसत होता. चौकातच काही फळे दिसत होती. आम्ही तिथे दिसणारी संत्री घेतली. ती थेट भूतानमधून आली होती. 

बोंगईगाव येथे पोचेपर्यंत अंधार झाला होता. मात्र आम्हाला एक छानसे हॉटेल वास्तव्यासाठी मिळाले. लॉजमालक आमच्या प्रवासाची कल्पना ऐकून उत्साहित झाला होता. त्याने माहिती पुरवली की ह्या हॉटेलमधील नळाचे पाणी हे अतिशय शुद्ध आहे. ते थेट भूतानमधूनच येते. ते पाणी प्यायल्यावर आम्हीही अगदी तृप्त झालो होतो. खरोखरच ते पाणी अतिशय मधुर होते. भारताच्या सीमेवर असताना, भारताच्या भूभागामध्ये आम्हाला भूतानची संत्रीच तर मिळालीच पण अगदी पाणीदेखील मिळाले होते. ते पाणी पिऊन भूतानमध्ये शिरण्याची इच्छा न झाली तर नवलच. पण सध्या गुवाहाटीची साद ऐकू येत होती. 

चिकननेक पट्ट्यातून पुढे सरकत आता आम्ही बांगलादेशच्या ईशान्येला, भूतानच्या दक्षिणेला तर मेघालयच्या उत्तर दिशेला पोचलो होतो. गुवाहाटी आता जेमतेम दीड दोन दिवसांच्या टप्प्यावर आले होते. लॉजमधील आमचा मुक्काम अगदी आरामदायी झाला. शांत झोप लागल्यामुळे आणि गुवाहाटी आता जवळ येत असल्याची जाणीव असल्यामुळे आम्ही अतिशय उत्साहात होतो. आमचा पुढील मुक्काम नलबारी येथे होणार होता. संदीप माझ्या संपर्कात होताच. नलबारी येथील हॉटेलचे नाव त्याने सुचवले होतेच.

आम्ही सकाळी सातच्या सुमारास बोंगईगाव सोडले. सूर्य बऱ्यापैकी वर आला होता. आजही शतकी मजल मारायची होती. सकाळची प्रसन्न हवा, सुंदर आणि प्रशस्त रस्ते ह्यांचा लाभ घेत आम्ही वेग घेतला. इतक्यात एका मोटारसायकलस्वाराने आम्हाला थांबवले. कोलकत्याहून आम्ही गुवाहाटीपर्यंत सायकल चालवत जातोय हे समजताच तो अचंबित झाला. त्याला आमच्याबरोबर एक सेल्फी हवा होता. आम्हाला शुभेच्छा देऊन तो पुढे निघाला

साधारण तासभर सायकलवल्यावर आम्ही मानस नदी गाठली. ही हिमालयीन पायथ्याशी असलेली, भूतान, भारत आणि चीन या देशांमधून वाहणारी एक आंतरराष्ट्रीय नदी आहे. हिंदू पौराणिक कथांमध्ये सर्प देवी मानसाच्या नावावरून ह्या नदीला मानस नदी असे नाव देण्यात आले आहे. 

मानस नदी ही ब्रह्मपुत्रेची उत्तर तीरावरील सर्वात मोठी उपनदी आहे. भूतानमध्ये ह्या नदीला 'द्रांगमे छू' असेही म्हणतात. या नदीच्या तीन प्रमुख शाखा आहेत - द्रांगमे छू, मांगदे छू आणि बुमथांग (चमखार) छू. ही नदी भूतानमधील 'लोअर हिमालया'च्या दोन रांगांच्या दरम्यान, 'V' आकाराच्या दऱ्यांतून नैऋत्य दिशेकडे वाहते आणि हिमालयाच्या दक्षिण-मध्य पायथ्याशी असलेल्या आसाममध्ये प्रवेश करते. डोंगरांच्या पायथ्याशी ही दरी रुंदावते, जिथे नदीच्या गाळाच्या मैदानी प्रदेशात दलदलीचे आणि पाणथळ भाग तयार होतात. नदीच्या वरच्या पाणलोट क्षेत्रात बहुतेक काळ बर्फ साचलेला असतो, तर मध्यम आणि खालच्या पाणलोट क्षेत्रात दाट जंगल आहे. एकूण ४०० किमी लांबीच्या या प्रवासात, ही नदी तिबेटमधून २४ किमी, भूतानमधून २७२ किमी आणि आसाममधून १०४ किमी अंतर कापते, आणि शेवटी जोगीघोपा येथे ब्रह्मपुत्रा नदीला मिळते.

मानस नदीवरील पूल पार करून आम्ही पुढे निघालो. वाटेत शाळेत जाणाऱ्या मुलांनी मला अडवले. त्यांना माझ्या मोहिमेबद्दल माहिती हवी होती. विद्यार्थ्यांशी गप्पा मारण्याची संधी मी साधली. त्यांनाही थोडे प्रोत्साहित केले. दोनेक तास दौड झाल्यावर नाष्टा करायला थांबायचे होते. रस्त्याच्या डावीकडे एक छोटे खोपट दिसले. तिथे नक्की काय खायला मिळेल ह्याचा अंदाज येत नव्हता. समोर काही बरण्या ठेवलेल्या होत्या. मात्र त्यामध्ये आमची क्षुधाशांती होऊ शकणार नव्हती. आम्ही आतमध्ये डोकावले. एक जोडपे ते दुकान चालवत होते. आतमध्ये गरम गरम रोटी तयार होताना दिसत होत्या. त्याबरोबर आम्ही रोटी आणि बरोबर भाजी मागवली. एका वृत्तपत्राच्या कागदावर रोटी आणि त्या रोटीवर कसलीतरी भाजी आमच्यासमोर आली. भाजी नक्की कसली होती ते कळले नाही. मात्र चव छानच होती. खाता खाता त्या दोघांबरोबर आमच्या गप्पा रंगल्या. आम्हीही निवांतपणे बसलो होतो. ते दोघेही आमची मोहीम ऐकून खूप खूष झाले. रोटी भाजी खाऊन आम्ही तृप्त झालो होतो

हे आसामी जोडपे अतिशय प्रेमळ होते. त्यांच्याशी बोलताना आम्हाला प्रथमच त्यांना भेटत होतो असे वाटतही नव्हते. आसामची सलामी अतिशय हृद्य होती.

खारट चहा आणि सुंदरी: कोलकाता गुवाहाटी सायकलसफर भाग २८

 

मी आणि संजय आता ताजेतवाने झालो होतो. आम्ही नव्या जोमाने सायकलवायला सुरुवात केली. मनोजने मला तासाभराच्या बोलीवर पुन्हा सायकल चालवण्यास तयार केले होतेच. त्यातच शोहर अली अगदी वेळेवर भेटला होता. मी नेटाने पेडल मारत मारत वाटेत खायला काही मिळते का ह्याचा वेध घेऊ लागलो. थोड्याच वेळात एक छोटी टपरी दिसली. पाहतो तर मनोज तिथे मस्त आडवा झाला होता. माझ्याप्रमाणेच भास्कराचार्यांनी त्यालाही नामोहरम केले होते. तिथे फार काही खायला मात्र नव्हते. भूक सगळ्यांनाच लागली होती. मनोज आणि संजयने ऑमलेट ची ऑर्डर दिली. मी ऑमलेट खाऊ शकत नव्हतो. त्यामुळे मी थोडे पुढे जाऊन काही मिळते का ते बघण्याचे ठरवले. त्या दोघांना तसे सांगून मी पुढे निघालो.

ऊन रणरणत होते. शरीराची त्वचाच काय रस्ताही भाजून निघाला होता, हवाही तापलेली होती. मात्र त्यामुळे पाय मारणे थांबवून चालणार नव्हते.

मी पुढे निघालो. शाळा कॉलेज सुटत होते. तिथे काही महाविद्यालयीन विद्यार्थीही होते, ज्यांनी माझ्यासोबत फोटो काढण्याची इच्छा व्यक्त केली. मीही माझ्या फोनवर त्यांच्यासोबत सेल्फी काढला. माझी मोहीम ऐकून सगळे विद्यार्थी एकदम उत्साहित झाले. मी त्यांना म्हणालो तुम्हीही अशीच एखादी मोहीम काढा. त्यांच्याशी गप्पा मारता मारता मीही थोडा उत्साहित झालो होतो.

मोठी शहरे अभावानेच दिसत होती. जी शहरे, गावे वाटेत दिसत होती. तिथे महामार्गावरून सायकल चालवता चालवता तरी कोणत्याही खाद्यकेंद्राची चाहूल लागत नव्हती. मात्र काही सुंदर वास्तुरचना, निसर्ग दिसला की सायकल आपसूक थांबत होती, कॅमेरा ऑन होत होता. मी गुपचुप त्यामध्ये सामील होत होतो.

शाळा, महाविद्यालयातील प्रांगणामध्ये दिसणाऱ्या सायकली पाहून फुजीला आनंद होत होता. मुंबईमध्ये असे दृश्य पाहण्याची आता कल्पनाही करता येत नाही. मात्र आमची मोहीम सुरू झाल्यापासून म्हणजे कोलकत्यापासून अगदी आसाम मध्ये प्रवेश करेपर्यंत सायकल चालवणारे विद्यार्थी विद्यार्थिनीच नव्हे तर कामावर जाणारे लोक आणि अगदी गृहिणीही नजरेस पडत होते. आसाममध्येही हे दृश्य दिसत होते.

महामार्ग चांगलाच प्रशस्त होता. तीनपदरी रस्ता, १०-१५ फुटांचा दुभाजक आणि पलीकडे परत तीन पदरी रस्ता असा प्रशस्त कारभार होता. मला अजूनही खायला मिळाले नसले तरी मी पाय मारणे सुरूच ठेवले होते. दुभाजकाच्या पलीकडे मला शाळेतून घरी परतणारी काही मुले सायकलवरून जाताना दिसली. ती विरुद्ध दिशेला जात होती..त्यांचेही लक्ष माझ्याकडे गेले. मी त्यांना मोठ्याने ओरडत फोटो काढायचा का असे विचारले. आमच्यामध्ये अंतर खूप जास्त असल्याने माझा आवाज त्यांच्यापर्यंत नीट पोहोचू शकत नव्हता. म्हणून मी त्यांना खुणेने विचारले की मी त्यांच्यासोबत फोटो काढू शकतो का. त्याबरोबर ती सर्व मुले अचानक सायकलवरून खाली उतरली आणि महामार्ग ओलांडून धावत माझ्याकडे आली; त्यातील एकाने तर आपली सायकल देखील उचलून आणली. मी त्यांच्यासोबत फोटो काढला. त्यांनी आनंदाने माझ्यासाठी जल्लोष केला.

सूर्य आता डोक्यावरून बाजूला झाला होता. मनोज आणि संजय दोघांचाही काही पत्ता नव्हता. एकतर त्यांची विश्रांती थोडी लांबली असावी किंवा त्यांनी आता वेग कमी ठेवणे पसंत केले असावे. बोंगाईगाव जवळ येत होते. आजचे जवळपास १०० किमी अंतर पार झाले होते.

वेग मिळत नसल्यामुळे, वेळ वाचवण्यासाठी मी दुपारचे जेवण न करता सुकामेव्याचे लाडू खाणे पसंत केले. दरम्यान, मी चहाच्या शोधात पुढे गेलो. एका कोपऱ्यावर मला झोपडीवजा चहाचे दुकान दिसले. मी चहा मागितला. तो चहा चुलीवर बनवला जात होता - अस्सल 'चुलीवरचा चहा'. मी साखर नसलेला चहा मागितला. त्यांनी मला विचारले की मला दूध हवे आहे का. मी 'हो' असे उत्तर दिले. चहा बनवताना त्या महिलेने त्यात काहीतरी पांढरी पूड टाकल्याचे मी पाहिले. तिने त्यात साखर टाकली असावी असे मला वाटले आणि मला आश्चर्य वाटले. जेव्हा चहा टेबलावर आला, तेव्हा मला समजले की ती साखर नसून मीठ होते.

त्या मुलीने मला दिलेला खारट चहा मी निमुटपणे प्यायला. कारण चहा टाळणे म्हणजे माझ्या तत्वाच्या विरोधात जाणारे. आपले तत्व मोडणे हे योग्य नव्हे. खारट चवीकडे लक्ष न देता मी चहाला मान देणे माझे कर्तव्य समजलो. चहा पिऊन मी बाहेर येत संजय आणि मनोजला फोन करण्यासाठी थांबलो. इतक्यात ते दोघे मला मागून येताना दिसले. त्यांना लांबूनच इथे चहा प्यायचा नाही असे खुणावत मी सायकलयावला सुरुवात केली. त्या दोघांनीही मला काहीही न विचारता माझ्यामागे येणे पसंत केले. मी त्यांना हळूच त्या सुंदरीने मला जो चहा दिला होता त्याची महती सांगितली. 

आता उन्हे कलू लागण्यास सुरुवात झाली होती. चहासुंदरी ने केलेल्या आदरतिथ्याने चहाची तल्लफ भागली होती. मात्र भूक भागली नव्हती. लाडूंनी दिलेली एनर्जी संपत चालली असताना आणखी एक सुंदरी नजरेस पडली.

ह्या सुंदरीकडे नाष्टा किंवा चहाच काय अगदी पाणीसुद्धा नव्हते. मी तिच्याकडे पाहत शांतपणे पुढे निघालो.

आता आम्ही तिघेही बरोबरीने जाऊ लागलो. पुढे आम्हाला एक राजस्थानी ढाबा दिसला. तिथे आम्हाला राजस्थानी चहा मिळेल असे आम्हाला वाटले. तिथे एक ट्रकचालक आपल्या जेवणाची वाट पाहत बसला होता. तो सुद्धा राजस्थानचाच होता आणि नागालँडला चालला होता. आमच्या त्याच्याशी छान गप्पागोष्टी झाल्या. चहा घेतल्यावर आम्ही त्याचा निरोप घेण्याच्या तयारीत असताना आणि बिल भरत असताना, त्याने हॉटेलच्या मालकाला ठामपणे सांगितले की आमचे बिल तो भरेल. त्या बरोबर हॉटेल मालकाने देखील आमच्याकडून पैसे घेण्यास नकार दिला. त्या दोघांचे आभार मानत आम्ही बोंगाईगावकडे वळलो.

अशा या घटनापूर्ण दिवसानंतर, पुन्हा एकदा रवीने (सूर्य) शशांकला (चंद्र) हरवले.

हो, आज आमच्या मुक्कामाच्या ठिकाणी पोहोचण्याआधीच सूर्यास्त झाला. साडेचार वाजेपर्यंत सूर्य क्षितिजावर आला होता. बोंगाईगावला पोहोचण्यासाठी आम्ही शेवटचे १० किलोमीटर अंधारात सायकल चालवली. मोहिमेतील हा सर्वात मोठा, पण घटनापूर्ण असा दिवस होता.

जल ही जीवन है: कोलकाता गुवाहाटी सायकल सफर भाग २७

अलीपूरद्वार हे हिमालयाच्या पायथ्याशी, कालजनी नदीच्या काठावर आणि पश्चिम डुआर्स प्रदेशात वसलेले शहर. जलपाईगुडी जिल्ह्यातून वेगळे होऊन २५ जून २०१४ रोजी पश्चिम बंगालचा २० वा जिल्हा म्हणून अलीपुरद्वार जिल्ह्याची निर्मिती झाली. ब्रिटिश काळात या उपविभागाचे पहिले सहाय्यक आयुक्त असलेल्या कर्नल हेदायत अली खान यांच्या नावावरून हे नाव पडले आहे. हा जिल्हा ३ T साठी प्रसिद्ध आहे.... Tea, Trees आणि Tigers. 

अलीपुरद्वार जिल्हा हा पश्चिम बंगालमधील 'डुअर्स' प्रदेशाच्या पूर्व टोकाकडील एक विस्तीर्ण भाग आहे. हा प्रदेश चढ-उतारांचा आणि मुख्यत्वे वनाच्छादित असून, येथून भूतानमधील हिमालयाच्या बाह्य रांगांतून उगम पावणाऱ्या अनेक नद्या वाहतात. हा प्रामुख्याने ग्रामीण भाग असून येथील जवळपास ८०% लोकसंख्या ग्रामीण भागात राहते. अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांची एकत्रित लोकसंख्या एकूण लोकसंख्येच्या निम्म्याहून अधिक आहे.

ह्या जिल्ह्याला भूतानचे प्रवेशद्वार असेही म्हटले जाते. अलीपूरद्वार शहरापासून साधारण ५०-६० किमी अंतरावर असलेले जयगाव हे भारत-भूतान सीमेवर थेट वसलेले एक प्रमुख व्यापारी शहर आहे. जयगाव शहरातील भूतान गेट द्वारा  भूतानच्या सीमावर्ती शहर फुएन्शोलिंग येथे प्रवेश करता येतो. भारत आणि भूतानमधील प्रवास आणि व्यापारासाठी प्राथमिक ओव्हरलँड गेटवे म्हणून काम करते.

दिवसभर थकवणारा प्रवास झाल्यानंतर आमच्या सायकलींना आवश्यक असलेली दुरुस्ती आणि आम्हाला आवश्यक असलेली पुरेशी विश्रांती अलीपूरद्वार शहरात आम्हाला मिळाली. त्याही पेक्षा महत्वाचे म्हणजे दिवसभर उपाशी राहून सायकलवल्यावर अतिशय चविष्ट आणि पोटभर मेजवानी देखील आम्हाला मिळाली होती. अर्थातच दुसऱ्या दिवशी पहाटे आम्ही अतिशय समाधानाने दिवसभरात कापावे लागणाऱ्या १२५ किमी अंतर पार करण्यासाठी थोडे लवकरच सज्ज झालो.

साधारण ६.३० वाजता आम्ही कूच केले. आजच्या दिवसात कापावे लागणारे अंतर या मोहिमेतील हे दुसरे सर्वाधिक अंतर होते. याआधी एका दिवशी आम्ही १४० किमी अंतर कापले होते. आम्ही अगदी प्रसन्नतेने सुरुवात केली. पहाटे पहाटे चहादेखील छान मिळाला होता. सायकली कालच सुसज्ज झाल्या होत्या आणि आम्हीही ताजेतवाने होतो. मात्र सुरुवातीचे १० किमी रस्ता अतिशय खराब होता. त्यामुळे आम्हाला वेग फार घेता आला नाही. त्यानंतर सातत्याने चढण होती. जरी ती फार तीव्र नव्हती तरी सतत १० किमीची चढण असल्याने आम्हाला अपेक्षित वेग गाठता येत नव्हता. मनोजने मात्र छान आघाडी घेतली होती. मी अतिशय संथपणे जात होतो. माझ्यासाठी संजयने देखील वेग कमी ठेवला होता.

आमचा प्रवास पूर्वेकडून पश्चिम दिशेकडे सुरू होता. आमच्या उत्तर दिशेला म्हणजे डावीकडे दूरवर भूतानच्या डोंगररांगा दिसत होत्या. त्या डोंगररांगांना समांतर रेषेत आम्ही पुढे जात होतो. सध्या मात्र भूतान पेक्षा ओढ होती पूर्वोत्तर भारताची... आसामची.

वाटेत आम्हाला एक कामगार सायकल चालवत (किंवा सायकलसोबत चालत) जाताना दिसला. त्याच्या सायकलमधील हवा संपली असावी असे मला वाटले, म्हणून त्याला आमच्या एअर पंपने मदत करण्यासाठी मी थांबलो. मी त्याची चौकशी केली. त्याच्या सायकलच्या चाकात हवाच नव्हती. मी थांबताच संजयने देखील थांबा घेतला. मी संजयला त्याच्याकडे पंप आहे का हे विचारले. मी थोडा पुढे होतो. संजयने त्याची सायकल थांबवून त्याच्या सामनातून पंप बाहेर काढला. मी माझी सायकल स्टँडवर उभी केली आणि परत मागे त्या माणसाच्या सायकल कडे चालत गेलो. तोपर्यंत संजयने त्यांच्या पंपाने हवा भरण्याचा प्रयत्न सुरू केला होता. इतक्यात एक धाडकन आवाज आला. मी वळून बघतो तर पण माझ्या सायकलच्या स्टँडला वजन न पेलता आल्याने सायकल धारातीर्थी पडली होती. मी परत सायकलजवळ येऊन पाहिले तर स्टँड तुटला होता. त्यामुळे आता मोहिमेच्या शेवटच्या दोन दिवसांसाठी माझ्या सायकलला स्टँड नव्हता. दरम्यान त्या माणसाच्या सायकलच्या टायरचा व्हॉल्व आणि संजयकडे असलेल्या पंपाचा व्हॉल्व ह्यांचे गणित सुटत नव्हते. अखेरीस आम्ही तो प्रयत्न सोडून दिला. इतक्या वेळात त्या माणसाच्या सायकलमध्ये हवा तर भरता आली नाहीच पण माझ्या सायकलचा स्टँड मात्र तुटला होता.

मी आणि संजयने पुन्हा सायकलवायला सुरुवात केली. लवकरच मनोजला गाठले. आता मी थोडी आघाडी घेतली. थोड्याच वेळात मी बंगाल आणि आसामच्या सीमारेषेवर प्रवेश केला. तिथे मी मनोज आणि संजय ह्यांची वाट पाहणे क्रमप्राप्त होते. नवीन राज्यात तिघांनी एकत्र प्रवेश करायचा होता..... आसाम.... माझी सायकल आता १७ व्या राज्य/ केंद्रशासित प्रदेशात प्रवेश करत होती. भारताचा पश्चिम भाग, मध्य भाग, दक्षिण भाग, पूर्व भाग सायकलक्रांत करत आता मी पूर्वोत्तर अथवा ईशान्य भागात प्रवेश करत होतो.

आसाम...हे नाव पाहताच मला आठवण होते ती लाचित बरफुकनची! ह्याला आसामचा शिवाजी असेही म्हणता येईल. मुघल सत्तेला शिवाजी महाराजांप्रमाणेच पुरेपूर नामोहरम केले ते लाचित बरफुकनने. ह्याची दहशत एवढी होती की बलाढ्य औरंग्या आपल्या सरदारांना शिक्षा म्हणून आसामच्या मोहिमेवर पाठवत असे. वास्तविक लाचित बरफुकान हा राजा नव्हता, तर आहोम राजांचा तो एक सरदार होता.

शिवाजी महाराज औरंगजेबाच्या कैदेतून निसटल्यामुळे औरंगजेब रामसिंग यांच्यावर अत्यंत संतापला होता. महाराजांच्या पलायनात रामसिंग यांचा हात असल्याचा किंवा त्यांच्याकडून दुर्लक्ष झाल्याचा संशय औरंगजेबाला होता. या घटनेमुळे औरंगजेबाने राग येऊन रामसिंग यांना दरबारातून बडतर्फ केले आणि त्यांची मनसबदारी काढून घेतली. तसेच त्यांना आसामला मोहिमेवर पाठवले गेले. आसाममधील अहोमांविरुद्धची मोहीम अतिशय बिकट आणि धोक्याची मानली जात असे. मुघल दरबारात ही मोहीम नकोशी व शिक्षेसारखी मानली जाई. रामसिंग ह्यांची आसामला रवानगी करणे ही एक प्रकारे त्यांना दिलेली शिक्षाच होती. सराईघाटच्या नौदल लढाईतील (१६७१) मिर्झा राजा राम सिंग (प्रथम) यांच्या नेतृत्वाखालील अत्यंत बलाढ्य मुघल सैन्याचे आक्रमण लाचित बरफुकनने परतवून लावले होते. दुर्दैवाने शिवाजी महाराजांप्रमाणेच लाचित बरफुकान देखील अल्पायुषी ठरले. १६७२ साली त्यांचे अवघ्या ५० व्या वर्षी निधन झाले.

सकाळी साधारण १० वाजता आम्ही लाचीत बरफुकान ह्यांच्या पवित्र भूमीमध्ये प्रवेश केला. त्यावेळी सायकलने नवीन राज्य गाठले ह्याच्या आनंदापेक्षा शिवाजीमहाराज आणि लाचित बरफुकन ह्यांच्या स्मृतीने मला जास्त आनंद झाला होता.

त्या सीमारेषेवर थोडा विसावा घेत आम्ही पुन्हा कूच केले. एव्हाना सूर्य त्याचा दाह दाखवू लागला होता. मनोज पुन्हा पुढे गेला होता. मी आणि माझ्यासाठी संजय कमी वेगात जात होतो. वेळ साधारण ११.३० ची होती. आम्ही ५ तास सायकल चालवली होती, पण जेमतेम ५० किमी अंतरच कापले होते. उकाडा प्रचंड जाणवत होता. मला खरतर ह्या वातावरणात पाय मारण्याचा वैताग वाटू लागला होता. अजून जवळपास ७५ किमी अंतर बाकी होते. आणखी ४.३०-५ तासात संध्याकाळ होणार होती. वाटेत दोन तीन थांबे घ्यावे लागणार होते. मी मनात काम काळ वेग ह्यांचे त्रैराशिक मांडत होतो. मला लक्षात आले की माझ्या वेगामुळे संपूर्ण संघ गंतव्य स्थानी पोचण्यास अंधार पडला असता. इतक्यात मला गोसाइगाव जवळ आल्याचे दिसले. त्याबरोबर संदीप चटर्जी गेले दोन तीन दिवस मला गोसाइगाव येथे त्याच्या मित्राकडे राहण्याचा आग्रह करत असल्याचे आठवले. गोसाइगाव येथून गुवाहाटी साधारण २४० किमी होते. मी विचार केला तसेही गुवाहाटीला पोचायला अजून अडीच दिवस हातात आहेत. तर आज दमलेल्या स्थितीत आणखी ७५ किमी सायकल चालवायची तेही अंधारात... त्यापेक्षा संदीपच्या मित्राकडे आज आराम करू आणि पुढील दोन दिवसात उरलेले २४० किमी अंतर पार करू. मी मनोजला फोन लावला. तो आमच्यापेक्षा पुढे होता. संजय तडजोड करायला तयार होता पण मनोज उत्साहात होता. तो एवढ्या लवकर सायकल थांबवायला तयार नव्हता. मग मी त्याला दुसरा पर्याय दिला की मी आता दमलो आहे, मला उन्हाचा त्रास होतोय तर मी आणि संजय साहाय्य वाहन घेऊन थेट बोंगईगाव गाठतो, तू सायकल चालवत ये. मनोज चांगलाच गोंधळात पडला. त्याला लक्षात येईना की मी रणांगणात शस्त्रे गाळून एकदम असहाय्य होऊन उभा राहिल्यासारखा का बोलत आहे. खरतर भास्कराचार्यांनी माझ्यावर जादू केली होती. त्यांच्या जाळ्यात मी अडकलो होतो. उन्हाच्या दाहामुळे मी विचलित झालो होतो. 

मात्र मनोजने मला समजावले की आणखी तासभर सायकल चालवू आणि मग आपण निर्णय घेऊ. अखेर मी त्याचे म्हणणे मान्य केले. गोसाइगाव समोर होते. मात्र इथे थांबलो नाही तर थेट ७५ किमी अंतर जावे लागणार होते. अखेर मनोजला होकार देत मी सायकल थांबवली. मला डोक्यावरील उन्हापासून थोडा विसावा, पोटातील अग्नीसाठी आहुती तर घशाला पडलेला शोष शमवण्यासाठी पाणी तातडीने हवे होते. सायकल चालवणे थांबून मी पाणी पिण्यासाठी थांबलो. माझ्याबरोबर संजयनेदेखील थांबा घेत पाणी प्यायले. आम्ही पुन्हा निघण्याच्या तयारीत होतो. तितक्यात धिप्पाड शरीरयष्टी असलेल्या एका व्यक्तीने आम्हाला थांबवले... "एक मिनिट थांबा..."

आम्ही थांबलो... खरतर त्याच्या आवाजातील जरबेने आपोआप थांबवले गेलो. त्याने लगेच आपल्या माणसांना पाण्याच्या दोन बाटल्या आणायला सांगितल्या. मी त्याच्याकडे पाहून हसलो आणि म्हणालो की, 'सायकलस्वाराला सर्वात जास्त कशाची गरज असते, तर ती पाण्याचीच.' तो त्या शहराचा - गोसाईगावचा - 'टोटो' (ऑटो-रिक्षा) असोसिएशनचा अध्यक्ष होता. त्याचे नाव होते शोहर अली. त्याने आम्हाला पाण्याच्या बाटल्या दिल्या आणि त्याच्या मोबाईलवरून आमच्यासोबत फोटो काढण्याची विनंती केली. आम्ही आनंदाने होकार दिला आणि आमच्या मोबाईलवरूनही त्याच्यासोबत सेल्फी काढला. त्याच्याबरोबर बोलता बोलता मला पुन्हा ऊर्जा मिळाली. 

सायकलवताना अनेकदा तहानेची जाणीव होऊनही सायकलवरून उतरण्याचा कंटाळा येऊन पाणी प्यायले जात नाही. त्यामुळे डिहायड्रेशन किंवा शरीराचे निर्जलीकरण होऊन प्रचंड थकवा जाणवू शकतो. वास्तविक मला झालेला त्रास हा त्याच प्रकाराचा होता. मला मात्र त्याची जाणीव होत नव्हती... किंवा जाणीव होऊनही त्याची उमज येत नव्हती. म्हणूनच लांब पल्ल्याची सफर करताना नेहमी भूक लागण्याआधी खावे आणि तहान लागण्याआधी पाणी प्यावे.

मी शांतपणे पाणी प्यायलो. चेहरा पाण्याने स्वच्छ धुतला. चेहऱ्यावरील घामाची खारट चव थोडी जिभेला जाणवली. पाठीच्या मणक्यावरून पाणी सोडले. उन्हाने थकल्यावर जेव्हा पाठीच्या कण्यावरून थंड पाणी ओघळते तेव्हा पुन्हा ताजेतवाने वाटते. पाण्याला जीवन का म्हटले जाते ह्याचा प्रत्यय मला येत होता.

एव्हाना थोड्या वेळापूर्वी आलेला वैताग, कंटाळा पार पळून गेले. बहुधा त्यासाठीच शोहर अली आम्हाला भेटला होता. शोहर अलीचे मनापासून आभार मानत मी आणि संजयने पुन्हा सायकलींचे पेडल दामटवले.