आनंदाचे शहर (कोलकाता भाग १): कोलकाता चेन्नई सायकल सफर

 

कोलकाता... हे नाव ऐकल्याबरोबर आठवण येते ती साहित्यिक आणि स्वातंत्र्यसेनानी ह्यांची. स्वामी विवेकानंद, रवींद्रनाथ टागोर, बिपिनचंद्र पाल, सुभाषबाबू... नावे तरी किती घ्यावीत. बंगालची भूमी म्हणूनच पावन भूमी म्हटली पाहिजे. अमेरिकेपर्यंत हिंदुत्वाची पताका फडकविणारे स्वामी विवेकानंद आणि जपानमध्ये राहून भारतभूमीच्या स्वातंत्र्य चळवळीची ज्वाला तेवत ठेवणारे रासबिहारी बोस ह्याच बंगालच्या भूमीतील. देश, देव आणि धर्म ह्यांच्या प्रती निष्ठा राखणे हे जणू अभिमन्यूप्रमाणे मातेच्या उदरातच येथील बालकांना शिकवले जात असावे.

कला, संगीत, साहित्य आणि नाट्य या सांस्कृतिक क्षेत्रातही हे शहर आघाडीवर आहे. १८व्या आणि २०व्या शतकाच्या भारताच्या इतिहासादरम्यान कोलकाता हे साहित्याचे केंद्र होते.  या शहराने अनेक लेखक आणि कवींना जन्म दिला आहे ज्यांना बंगालचे पुनर्जागरण किंवा बंगाली पुनर्जागरण म्हणून ओळखले जाते. बंकिमचंद्र हे त्यांच्या कादंबऱ्या आणि साहित्यासाठी प्रसिद्ध होते.  बंगाली साहित्यावरील प्रभावासाठी त्यांना "साहित्य सम्राट" (साहित्यचा राजा) म्हणून ओळखले गेले.

रवींद्रनाथ टागोर यांनी त्यांच्या कविता, कादंबरी आणि साहित्याने बंगाली कला आणि साहित्यावर प्रचंड प्रभाव टाकला. १९१३ मध्ये, रवींद्रनाथ टागोर हे पहिले गैर-युरोपियन आणि साहित्यातील नोबेल पारितोषिक जिंकणारे पहिले गीतकार बनले. स्वामी विवेकानंद यांनी आपले जीवन युवकांना सामाजिक सेवा आणि चारित्र्य निर्मितीसाठी शिकवण्यात आणि मार्गदर्शन करण्यात समर्पित केले.  त्यांच्या व्याख्यानांनी आणि भाषणांनी जगभरातील अनेक तरुणांना प्रेरणा दिली.  अनेक भारतीय तरुण देशसेवेसाठी पुढे आले.

कोलकात्याची संस्कृती कोलकातामधील संगीत, कला, संग्रहालये, सण आणि जीवनशैलीशी संबंधित आहे.

दुर्गा पूजा, कोलकाताचा जगप्रसिद्ध उत्सव पूर्वी कोलकात्याच्या श्रीमंत आणि राजघराण्यांमध्ये मर्यादित होता.  पण १९ व्या शतकाच्या मध्यात बंगालच्या आवडत्या उत्सवाला त्याचे सर्वात प्रसिद्ध सांप्रदायिक स्वरूप प्राप्त झाले.  कोलकात्याची पहिली सार्वजनिक दुर्गा पूजा किंवा बारोवारी दुर्गा पूजा १९१० मध्ये आदिगंगेच्या बलराम बोस घाटावर झाली.  कालीघाट आणि भवानीपूर येथील स्थानिकांनी संयुक्तपणे प्रयत्न केले.

संस्कृती, कला, इतिहास, साहित्य, खाद्यपदार्थ, सण आणि उत्सवांबद्दलचा लोकांचा उत्साह शब्दांच्या पलिकडचा आहे. दुर्गापूजेच्याप्रसंगी येथील लोकांचा उत्साह ओसंडून वाहत असतो. कोलकात्याची दुर्गा पूजा देशातच नाही तर परदेशातही प्रसिद्ध आहे. या उत्सवात सहभागी होण्यासाठी आणि तो पाहण्यासाठी लोक लांबून येतात. 

 डॉमिनिक लॅपियर नावाच्या प्रसिद्ध लेखकाने कोलकाता शहरावर एक कादंबरी लिहिली असून त्यांनी आपल्या कादंबरीला सिटी ऑफ जॉय असे नाव दिले आहे. १९९२ मध्ये या कादंबरीवर आधारित चित्रपटही तयार करण्यात आला होता. या चित्रपटात ओम पुरी, शबाना आझमी आणि पॅड्रिक वाजे यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या होत्या.

कोलकाता शहर मिठाईसाठी प्रसिद्ध आहे, विशेषत: मिष्टी डोई (गोड दही) आणि रोसोगोल्ला हे येथील विशेष प्रसिद्ध पदार्थ. येथील खाद्यसंस्कृती शतकानुशतके या प्रदेशात स्थायिक झालेल्या विविध समुदायांद्वारे प्रभावित चवींचे मिश्रण प्रतिबिंबित करते.

गरिबी आणि शहरी समस्यांसह समस्या असूनही, कोलकातामध्ये एक वेगळेच चैतन्य आहे. येथील लोक मैत्रीपूर्ण आणि विनम्र आहेत. सहसा कला, राजकारण आणि तत्त्वज्ञानावर सार्वजनिक प्रवचनांमध्ये गुंतलेले असतात. हा बौद्धिक आवेश कोलकाताला मुंबई किंवा बेंगळुरू ह्या औद्योगिक सारख्या शहरांपेक्षा खूप वेगळेपणा देतो.

वास्तविक कोलकाता हे मुंबईनंतर भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाचे शहर आहे. भारताची सांस्कृतिक राजधानी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कोलकाताने कवी, लेखक, चित्रपट निर्माते आणि नोबेल पारितोषिक विजेत्यांच्या पिढ्या वाढवल्या आहेत. हे विशाल शहर प्रेक्षणीय स्थळे, रेस्टॉरंट, नाइटलाइफ आणि निवास सूचीचे केंद्र मानले जाऊ शकते. कोलकाता हे पूर्व भारतातील प्रमुख शहरी केंद्र आहे आणि अनेक वाणिज्य, वाहतूक आणि उत्पादन व्यवसायांचे केंद्र आहे.

 मात्र कोलकात्यातील जीवन इतर शहरांपेक्षा संथ गतीने चालत असल्याचे दिसते. येथील जीवन त्याच्या स्वत: च्या गतीने चालते आणि कायमची छाप सोडते. वारसा, संगीत, साहित्य आणि कला यांनी समृद्ध असलेल्या विविधतेच्या तालाने त्याचे रस्ते रंगत असतात. सामुदायिक मेळावे आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांवर शहरात अधिक लक्ष केंद्रित केले जाते. अश्या कार्यक्रमांमुळे रहिवाशांना एकमेकांशी जवळीक निर्माण होण्यास, तो टिकवण्यास संधी मिळते. प्रत्येकाला स्थानिक तसेच अभ्यागतांसाठी आपलेपणा वाटतो.

समृद्ध इतिहास, संस्कृती आणि बौद्धिक उर्जेने भरलेल्या ह्या शहरात जुन्या जगाचे आकर्षण आणि आधुनिक लवचिकतेचे अनोखे मिश्रण दिसून येते.  

वास्तविक आजच्या कोलकाता प्रदेशातील वस्ती मौर्य युगापासून (300 BCE) अस्तित्वात आहे असे आढळून आले आहे. १५ व्या शतकातील कालिकाता (कोलकात्याचे जुने नाव) चे सर्वात जुने माहितीपट उपलब्ध आहेत. "कोलकाता" किंवा "कलिकाता" या नावाच्या खुणा मुघल सम्राट अकबराच्या काळापासून इतिहासाच्या पुस्तकांमध्ये आढळतात.

कलकत्ता हे नाव इंग्रजांनी दिले होते, परंतु स्थानिक बंगाली लोक या शहराला कालिकाता म्हणून ओळखत होते. कालिकाता नावाच्या उत्पत्तीबद्दल स्पष्ट करणारे अनेक सिद्धांत आहेत.  एका सिद्धांतानुसार हे नाव हिंदू देवी कालीपासून आले होते.  या सिद्धांतानुसार, त्या ठिकाणाचे मूळ नाव ‘कलीक्षेत्र’ किंवा कालीभूमी असे होते.  तथापि, बरेच तज्ञ या सिद्धांताशी सहमत नाहीत.

दुसऱ्या सिद्धांतानुसार कालिकता हे नाव काली आणि काता या दोन शब्दांचे मिश्रण होते.  काली म्हणजे चुना आणि काटा म्हणजे जळलेले कवच.  बऱ्याच तज्ञांच्या मते, त्यावेळच्या शेल-लाइम उत्पादनाच्या अनेक युनिट्समुळे या प्रदेशाला हे नाव पडले असावे.

...